Badania zdrowotne przed kryciem psa: HD, ED, oczy i testy DNA

Zanim zaplanujesz krycie, warto wiedzieć o obojgu rodzicach jak najwięcej. Badania zdrowotne nie gwarantują zdrowych szczeniąt, ale znacznie zmniejszają ryzyko przekazania chorób, które da się wykryć lub przewidzieć. Wiele klubów rasy i regulaminów hodowlanych wymaga części z nich jako warunku uprawnień hodowlanych, a coraz więcej nabywców pyta o wyniki, zanim w ogóle zarezerwuje szczenię. Poniżej znajdziesz przegląd najważniejszych badań: stawów, oczu, testów DNA i badań specyficznych dla niektórych ras.

Dysplazja stawów biodrowych i łokciowych (HD i ED)

Dysplazja to wada rozwojowa stawu o podłożu wielogenowym, na którą wpływają też czynniki środowiskowe, takie jak żywienie i ruch w okresie wzrostu. Dlatego nie ma dla niej jednego testu DNA, a podstawą oceny jest zdjęcie rentgenowskie wykonane i opisane według przyjętych zasad.

Ocena bioder (HD) według FCI

• A – brak objawów dysplazji,
• B – stan prawie prawidłowy (przejściowy),
• C – lekka dysplazja,
• D – średnia dysplazja,
• E – ciężka dysplazja.

Ocena łokci (ED)

Łokcie ocenia się zwykle w skali 0, 1, 2, 3, gdzie 0 oznacza brak zmian, a 3 zmiany zaawansowane. Część systemów uwzględnia także wynik graniczny.

Zdjęcia wykonuje się najczęściej po ukończeniu przez psa 12 miesięcy, a w rasach dużych i olbrzymich często po 18 miesiącach. Pies jest zwykle w sedacji, żeby można było prawidłowo ułożyć stawy. Oficjalny opis przygotowuje uprawniony oceniający, a tożsamość psa jest weryfikowana na podstawie mikroczipa. Jakie wyniki dopuszczają do hodowli, zależy od rasy i regulaminu – w jednych rasach wymaga się A lub B, w innych dopuszcza się także C. Sprawdź aktualne zasady w ZKwP i klubie swojej rasy.

Badanie oczu według ECVO

Badanie oczu w kierunku chorób dziedzicznych przeprowadza lekarz weterynarii okulista uprawniony do badań według protokołu ECVO (Europejskiego Kolegium Okulistyki Weterynaryjnej). Wynik zapisuje się na standardowym formularzu, zwykle ważnym przez około rok, dlatego w wielu rasach badanie powtarza się regularnie przez cały okres użytkowania hodowlanego.

Badanie obejmuje m.in. ocenę w kierunku:

• postępującego zaniku siatkówki (PRA),
• dziedzicznej zaćmy,
• anomalii oka collie (CEA),
• dysplazji siatkówki i przetrwałej błony źreniczej,
• wad powiek, np. entropium i ektropium.

W niektórych rasach wykonuje się dodatkowo gonioskopię, czyli ocenę kąta przesączania, związaną z ryzykiem jaskry. Zwykle robi się ją rzadziej niż podstawowe badanie oczu. Część chorób oczu ujawnia się dopiero u starszych psów, dlatego jedno badanie przed pierwszym kryciem to za mało.

Testy DNA – przykłady dla różnych ras

Testy genetyczne wykrywają konkretne mutacje odpowiedzialne za choroby dziedziczone najczęściej w sposób recesywny. Pobiera się do nich wymaz z policzka lub krew, a badanie wystarczy wykonać raz w życiu psa. Przykłady często wykonywanych testów:

Test	Przykładowe rasy
prcd-PRA (jedna z postaci zaniku siatkówki)	labrador retriever, pudel, cocker spaniel angielski
CEA (anomalia oka collie)	owczarek szkocki collie, border collie, owczarek szetlandzki
MDR1 (nadwrażliwość na niektóre leki)	owczarek szkocki collie, owczarek australijski, owczarek szetlandzki
DM (zwyrodnieniowa mielopatia)	owczarek niemiecki, welsh corgi pembroke, bokser
EIC (zapaść wywołana wysiłkiem)	labrador retriever
PLL (pierwotne przemieszczenie soczewki)	teriery, np. jack russell terrier
vWD typ 1 (choroba von Willebranda)	doberman

To tylko przykłady. Listę testów zalecanych dla Twojej rasy najlepiej ustalić z klubem rasy, a wybierając laboratorium, zwróć uwagę, czy pobranie materiału odbywa się z potwierdzeniem tożsamości psa. Pamiętaj też, że wynik „wolny” (clear) dotyczy tylko badanej mutacji. Pies wolny od prcd-PRA może nadal zachorować na inną postać zaniku siatkówki, dlatego testy DNA nie zastępują badania okulistycznego.

Serce, rzepki i BOAS – badania w wybranych rasach

W niektórych rasach standardem są dodatkowe badania:

• Serce – osłuchiwanie, a w rasach predysponowanych echokardiografia. U dobermanów w kierunku kardiomiopatii rozstrzeniowej zwykle zaleca się echo serca i badanie Holtera powtarzane co roku. U cavalier king charles spanieli kluczowa jest choroba zwyrodnieniowa zastawki mitralnej, u bokserów także zaburzenia rytmu.
• Rzepki – zwichnięcie rzepki ocenia się w badaniu ortopedycznym, najczęściej w skali od 0 (brak) do 4. Dotyczy to głównie ras małych i miniaturowych, np. yorkshire terriera, pomeraniana czy chihuahua.
• BOAS – zespół niedrożności górnych dróg oddechowych u ras krótkoczaszkowych. Ocenę czynnościową oddychania, często według schematu opracowanego na Uniwersytecie Cambridge, wykonuje się coraz częściej u mopsów, buldogów francuskich i buldogów angielskich.

Interpretacja wyników i decyzja o tym, czy pies nadaje się do hodowli, należy do lekarza weterynarii i zasad Twojej rasy.

Kiedy wykonać badania

Dobrze zaplanowany kalendarz badań oszczędza nerwów tuż przed cieczką suki:

1. Testy DNA – możesz zrobić w każdym wieku, nawet u szczeniąt. Im wcześniej, tym łatwiej zaplanować przyszłe skojarzenia.
2. HD i ED – po osiągnięciu minimalnego wieku wymaganego w rasie, zwykle przed uzyskaniem uprawnień hodowlanych.
3. Oczy – przed pierwszym kryciem, a potem regularnie, zazwyczaj co rok lub zgodnie z zaleceniami klubu.
4. Serce i inne badania rasowe – według programu zdrowia rasy, często z powtórzeniami w kolejnych latach.

Sprawdź też wyniki reproduktora, zanim umówisz krycie. Rzetelny właściciel reproduktora chętnie udostępni kopie aktualnych zaświadczeń.

Nosiciel × wolny – jak dziedziczą się choroby recesywne

Większość chorób wykrywanych testami DNA dziedziczy się autosomalnie recesywnie. Pies chory ma dwie kopie mutacji, nosiciel jedną, a pies wolny żadnej. Nosiciele zwykle nie chorują, ale przekazują mutację potomstwu. Statystycznie dla każdego szczenięcia wygląda to tak:

• wolny × wolny – wszystkie szczenięta wolne,
• nosiciel × wolny – ok. 50% wolnych i 50% nosicieli, brak chorych,
• chory × wolny – wszystkie szczenięta nosicielami, brak chorych,
• nosiciel × nosiciel – ok. 25% wolnych, 50% nosicieli i 25% chorych.

Oznacza to, że nosiciela nie trzeba automatycznie wykluczać z hodowli. Skojarzenie z psem wolnym daje zdrowe szczenięta, a eliminowanie wszystkich nosicieli w małych rasach mogłoby niepotrzebnie zawęzić pulę genetyczną. Szczenięta z takiego miotu warto przebadać i poinformować nabywców o ich statusie. Nie dotyczy to chorób o innym sposobie dziedziczenia, np. dominującym, gdzie zasady są inne. Szczegóły omów z lekarzem weterynarii lub laboratorium.

Przechowywanie dokumentów

Wyniki badań to część historii hodowli. Przechowuj oryginały zaświadczeń i skany w jednym miejscu, zapisuj datę badania i datę ważności (np. przy badaniu oczu) i pilnuj, by wyniki były przypisane do właściwego psa. Numer mikroczipa, który figuruje na zaświadczeniach, zostaw do wglądu klubowi i nabywcy szczenięcia – nie publikuj go w ogłoszeniach ani na stronie hodowli.

Najczęstsze pytania

Czy pies z wynikiem HD C może być używany w hodowli?

To zależy od rasy i regulaminu. W części ras wynik C jest dopuszczalny, czasem z warunkiem kojarzenia z partnerem o wyniku A lub B, w innych jest wykluczający. Sprawdź aktualne zasady w klubie rasy i ZKwP.

Czy wystarczy test DNA rodziców, żeby nie badać szczeniąt?

Jeśli oboje rodzice są potwierdzonymi psami wolnymi, szczenięta również są wolne od tej mutacji i często określa się je jako wolne z pochodzenia. Gdy jeden z rodziców jest nosicielem, szczenięta trzeba przebadać, żeby poznać ich status.

Jak często powtarzać badanie oczu?

Najczęściej co około 12 miesięcy przez cały okres użytkowania hodowlanego, bo niektóre choroby oczu ujawniają się z wiekiem. Dokładne wymagania ustala klub rasy.

W BreedManagerze wpiszesz wyniki badań każdego psa korzystając ze słownika badań zdrowotnych, a system przypomni o zbliżającym się terminie powtórzenia badania oczu czy serca. Przy planowaniu krycia masz wyniki obojga rodziców obok siebie, a kalkulator COI uzupełnia ten obraz o pokrewieństwo.